Ένα κινηματογραφικό ντοκιμαντέρ στην έρημο
Mikołaj Bakalarz
Το Τελευταίο Μυστικό της Κλεοπάτρας είναι μια επική ιστορία εξερεύνησης της ερήμου και υποθαλάσσιας περιπέτειας. Η παραγωγή του έγινε για το National Geographic από την Lion TV και θα το βρείτε στο Disney+ και στο Hulu στις ΗΠΑ (και θα είναι διαθέσιμο για streaming σε όλο τον κόσμο τους ερχόμενους μήνες). Η κινηματογράφηση έγινε με μια σειρά από κάμερες, συμπεριλαμβανομένων των καμερών FX9, FX6 και FX3 της Sony. Σε αυτό το αφιέρωμα, θα δούμε τα παρασκήνια μαζί με τον διευθυντή φωτογραφίας Mikołaj Bakalarz.
Ο Mikołaj έχει εργαστεί ως διευθυντής φωτογραφίας σε ένα ευρύ φάσμα διεθνών παραγωγών για το Netflix, το National Geographic, το Sky, το Discovery, το Channel 4, το Channel 5, το ITV και το BBC, καθώς και σε μουσικά βίντεο και ταινίες μικρού μήκους. Από το 2025, εντάχθηκε στο British Society of Cinematographers Mentorship Programme. Σκηνοθετημένο από τον Alex Kiehl (Mark Cavendish: Never Enough για το Netflix, The Peace Particle για το ARTE και το BBC), αυτό το ντοκιμαντέρ σε στυλ ταινίας ακολουθεί μια γυναίκα στην προσπάθειά της να ανακαλύψει τον χαμένο τάφο μιας από τις πιο αινιγματικές μορφές του αρχαίου κόσμου, της βασίλισσας Κλεοπάτρας. Επί 15 μήνες οι κινηματογραφιστές ακολούθησαν την αρχαιολόγο Δρα Kathleen Martinez και την ομάδα ερευνητών και εξερευνητών της καθώς προσπαθούσαν να διαχωρίσουν τα γεγονότα από τη μυθοπλασία και την αλήθεια από τον μύθο, στην προσπάθειά τους να βρουν ενδείξεις για την τοποθεσία του χαμένου τάφου.
Η προπαραγωγή ξεκίνησε λίγο μετά την κυκλοφορία της επιτυχημένης ταινίας Dune, η οποία διαδραματίζεται στον φανταστικό ερημικό πλανήτη Arrakis. Αφού είδαν την εκπληκτική κινηματογράφηση του Greig Fraser ASC, ACS, και δεδομένου ότι μεγάλο μέρος των γυρισμάτων για το πρότζεκτ ήταν πιθανό να λάβει χώρα στις ερήμους της Αιγύπτου, οι παραγωγοί του ντοκιμαντέρ δεν μπόρεσαν παρά να εμπνευστούν από την ιδέα να χρησιμοποιήσουν παρόμοιες εντυπωσιακές εικόνες για να βοηθήσουν στην αφήγηση αυτής της ιστορίας. Ο διευθυντής φωτογραφίας Mikołaj θυμάται ότι ξεκίνησε την προετοιμασία του για αυτό το πρότζεκτ βλέποντας ξανά το Dune. Στη συνέχεια, ερεύνησε διεξοδικά τον τρόπο με τον οποίο γυρίστηκε. Χρησιμοποίησε επίσης διαδικτυακές πηγές όπως το ShotDeck για να εξερευνήσει τον τρόπο με τον οποίο, πολλές άλλες επικές ταινίες που γυρίστηκαν σε έρημο, όπως Ο Λόρενς της Αραβίας, Mad Max, Sicario και Οι Κυνηγοί της Χαμένης Κιβωτού, αποτύπωσαν την ομορφιά του τοπίου της ερήμου και του φωτός, γεγονός που τον βοήθησε να αναπτύξει αυτό που θα γινόταν η καλλιτεχνική προσέγγιση του πρότζεκτ.
Όμως αυτή η ταινία γυρίστηκε τόσο στην ξηρά όσο και κάτω από το νερό. Σε έναν ναό της ερήμου που σχετιζόταν με την Κλεοπάτρα είχαν βρεθεί πρόσφατα σήραγγες που οδηγούσαν στη θάλασσα. Ως εκ τούτου, στην αποστολή θα συμμετείχε και ο εξερευνητής που ανακάλυψε τον Τιτανικό το 1985, ο διάσημος ωκεανογράφος Δρ Robert Ballard. Με τη βοήθεια του αιγυπτιακού ναυτικού, η αναζήτηση του τάφου της Κλεοπάτρας επεκτάθηκε στα βάθη της Μεσογείου. Τόσο ο Mikołaj όσο και ο σκηνοθέτης Kiehl ήταν αποφασισμένοι να αφηγηθούν αυτή την ιστορία με έναν πλούσιο και όσο το δυνατόν πιο ελκυστικό οπτικά τρόπο. Για να το πετύχουν αυτό, επέλεξαν να γυρίσουν ολόκληρη την ταινία αποκλειστικά με vintage σταθερούς φακούς (μόνο στις υποβρύχιες σκηνές χρησιμοποιήθηκαν φακοί ζουμ), οι οποίοι έδωσαν χαρακτήρα στις εικόνες και επέτρεψαν τη δυνατότητα απομόνωσης των θεμάτων με τη χρήση πιο ρηχού βάθους πεδίου, μαζί με επιπλέον στοπ φωτός στο σκοτάδι, όπου ήταν απαραίτητο.
«Αυτή η προσέγγιση μας έδωσε εντυπωσιακές, κινηματογραφικές λήψεις και εξυπηρέτησε απόλυτα το σχέδιό μας να μεταδώσουμε στους θεατές τον ενθουσιασμό που νιώθει κάποιος που συμμετέχει στην αποστολή».
Η κύρια κάμερα για την ταινία ήταν η FX9 της Sony, ενώ οι κάμερες FX6 και FX3 της Sony χρησιμοποιήθηκαν επίσης εκτενώς όταν χρειάστηκαν πιο compact ή ελαφρύτερες κάμερες.
«Ένα εξαιρετικό χαρακτηριστικό στις κάμερες της Sony είναι το ζουμ ευκρινούς εικόνας στις FX6 και FX3, καθώς και η δυνατότητα εναλλαγής μεταξύ 3 λειτουργιών σάρωσης στην FX9, διότι αυτό μου παρέχει ένα εύρος αναδιαμόρφωσης του καρέ στους φακούς σταθερής εστιακής απόστασης μεταξύ σαρώσεων πλήρους καρέ και αισθητήρα S35, αν πραγματικά πρέπει να τραβήξω ένα πιο κοντινό πλάνο, διατηρώντας παράλληλα πολύ υψηλή ποιότητα λήψης. Όταν κινηματογραφείς ντοκιμαντέρ, συχνά δεν έχεις την πολυτέλεια να σταματήσεις και να αλλάξεις φακό και δεν θα έχεις δεύτερη ευκαιρία να κάνεις τη λήψη».
Κατά τις λήψεις σε μια έρημο όπου ο ήλιος βρίσκεται ψηλά στον ουρανό, το φως αντανακλάται από την άμμο, γεμίζοντας πολλές από τις σκιές και αυτό το φως ήταν συχνά πολύ σκληρό. Καθώς επρόκειτο για ένα ντοκιμαντέρ χωρίς σενάριο, η ομάδα έπρεπε να είναι ιδιαίτερα ευέλικτη, οπότε η χρήση μεγάλων ή περίπλοκων διατάξεων φωτισμού δεν αποτελούσε επιλογή. Στο μέτρο του δυνατού, οι σκηνές γυρίστηκαν με τους αρχαιολόγους νωρίς το πρωί ή αργά το απόγευμα, με τη δράση να κινηματογραφείται με οπίσθιο ή πλευρικό φωτισμό. Αυτό το look της χρυσής ώρας ανέδειξε την ομορφιά του φυσικού τοπίου, ενισχύοντας τον επικό χαρακτήρα της ιστορίας.
Αλλά η ταινία δεν γυρίστηκε μόνο στην ξηρά…
«Μια μοναδική πτυχή αυτής της παραγωγής ήταν η αντίθεση μεταξύ των θαλάσσιων και των χερσαίων αποστολών που πραγματοποιούνταν ταυτόχρονα. Στις περισσότερες αρχαιολογικές ταινίες, η πρωταρχική εστίαση είναι στην ξηρά, αλλά εδώ έπρεπε να ξεπεράσουμε την πρόκληση της εργασίας σε δύο εντελώς διαφορετικά περιβάλλοντα και να διατηρήσουμε τη συνοχή σε όλη την ταινία».
Για να διατηρηθεί αυτή η συνοχή, ο Mikołaj έδωσε οδηγίες στην ομάδα των υποθαλάσσιων γυρισμάτων να κινηματογραφεί κόντρα στον ήλιο, για ένα look με οπίσθιο φωτισμό, και να βρει δημιουργικούς τρόπους για να αποτυπώσει και να αποκαλύψει τι συνέβαινε και τι εντοπιζόταν κάτω από το νερό.
«Δεν θέλαμε απλώς να δείξουμε αυτό που βρίσκεται μπροστά μας, αλλά να κάνουμε τους θεατές να νιώσουν τα μυστηριώδη και εντυπωσιακά γεγονότα που εκτυλίσσονται μπροστά στα μάτια τους, όπως ακριβώς τα ζούσαν οι δύτες και οι αρχαιολόγοι σε πραγματικό χρόνο. Συχνά τραβούσα ολόκληρες σκηνές με μία μόνο εστιακή απόσταση, κινούμενος ενεργά από μέρος σε μέρος, ακούγοντας και καλύπτοντας τη δράση, αλλάζοντας γωνίες και θέσεις και εξασφαλίζοντας δυναμική και συναρπαστική κάλυψη. Ο στόχος ήταν τελικά να δημιουργήσουμε μια ταινία που θα έμοιαζε επική, όμορφη και συναρπαστική, ενώ παράλληλα θα παρέμενε αυθεντική και οικεία».
Επιστρέφοντας στην ξηρά, εκτός από την FX9, οι κάμερες FX6 και FX3 της Sony χρησιμοποιήθηκαν συχνά όταν υπήρχε η ανάγκη για μια μικρότερη ή ελαφρύτερη κάμερα. Μερικές φορές χρησιμοποιήθηκαν με vintage φακούς από την προσωπική συλλογή του Mikołaj.
«Η FX3 αποδείχτηκε ότι είναι μια υπέροχη μικρή C-κάμερα που μου επέτρεψε μερικές φορές να τραβήξω λήψεις που διαφορετικά δεν θα μπορούσα να τραβήξω με τις μεγαλύτερες κάμερες – όπως όταν κρεμόμουν από το πλαϊνό μέρος της βάρκας ή καθώς την είχα μέσα σε περίβλημα ενώ βρεχόταν στη θάλασσα. Χάρη στο μικρό της μέγεθος και τα πολύ εύκολα και διαισθητικά στοιχεία ελέγχου, ήμουν σε θέση να τη δώσω σε άλλα μέλη της ομάδας για να τραβήξουν πρόσθετες λήψεις b-roll αν έβλεπαν κάτι όμορφο, δίνοντας έτσι τη δυνατότητα και σε άλλους ανθρώπους να συμμετάσχουν στη διαδικασία κινηματογράφησης. Εκτός αυτού, λειτούργησε και ως πολύ καλή κάμερα για φωτογραφίες».
Τα πρόσφατα ευρήματα αγαλμάτων και νομισμάτων που σχετίζονται με τη βασίλισσα Κλεοπάτρα, μαζί με τις σήραγγες που οδηγούν στη θάλασσα, έκαναν τον ναό της Taposiris Magna κοντά στην Αλεξάνδρεια να διαδραματίσει ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην ταινία. Για τον Mikołaj, ήταν ζωτικής σημασίας να κινηματογραφήσει την αρχαιολόγο Kathleen Martinez να εξερευνά τον ναό και τις σκοτεινές σήραγγές του με κινηματογραφικό στυλ και με τρόπο που ο θεατής να αισθάνεται σαν να ήταν εκεί, ανακαλύπτοντας τις σήραγγες μαζί της. Αντί να φωτίσει πλήρως τις σήραγγες με μεγάλα ή έντονα φώτα, για ένα πιο κινηματογραφικό look και μια μεγαλύτερη αίσθηση μυστηρίου ο Mikołaj χρησιμοποίησε τη λειτουργία διπλού ISO στις κάμερες της σειράς FX ώστε να παρέχεται επαρκής ευαισθησία προκειμένου να είναι δυνατή η κινηματογράφηση χρησιμοποιώντας μόνο το φως από το τηλέφωνο της εξερευνήτριας καθώς αυτή προχωρούσε βαθύτερα στα σκοτεινά και στενά περάσματα.
«Νομίζω ότι η δουλειά μου αναδεικνύει πόσο ισχυρές είναι οι κάμερες της Sony σε ακραία περιβάλλοντα – κινηματογραφήσαμε σε ζέστη σχεδόν 51 βαθμών Κελσίου στη Σαχάρα και δεν αντιμετωπίσαμε κανένα πρόβλημα. Κινηματογραφήσαμε υπογείως, με φωτισμό μόνο από ένα τηλέφωνο, πράγμα που ανέδειξε το πόσο εκπληκτικές είναι οι δυνατότητες σε συνθήκες χαμηλού φωτισμού, ενώ ο κωδικοποιητής XAVC-I παρείχε πανέμορφες κινηματογραφικές εικόνες σε όλη την ταινία».
