Όταν περπατούν σε πυκνά, αιωνόβια δάση, οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν το ίδιο συναίσθημα. Επικρατεί σιωπή και ασφάλεια.

Συγκρίνετε την εμπειρία από την είσοδο σε μια «αποψιλωμένη» δασική έκταση, όπως συναντάται όλο και περισσότερο στα δάση της Σουηδίας – και σε πολλά άλλα μέρη του κόσμου. Μετά την αποψίλωση, τα δάση διαλύονται, ξεριζώνονται από το έδαφος και διασκορπίζονται. Στη γη και σε κάθε επισκέπτη που στέκεται πάνω της δεν απομένει παρά το αναστατωμένο χώμα και ένας αδιάφορος, ανοιχτός ουρανός.

Σε κάποιους ήρθαν στο μυαλό ακόμα πιο ανησυχητικά οράματα. «Πολλοί άνθρωποι που έρχονται εδώ από τη Γερμανία και τη Γαλλία λένε ότι θυμούνται την καταστροφή του Τσερνομπίλ», αναφέρει ο φωτορεπόρτερ, Marcus Westberg. «Πρόκειται για τόπους που έχουν καταστραφεί ολοκληρωτικά και στερούνται ουσιαστικής ζωής. Βρίσκονται παντού γύρω μας και ο αριθμός τους αυξάνεται καθημερινά.»

Ο Marcus, ο οποίος εργάζεται για πολυάριθμες ΜΚΟ και εκδόσεις και επίσης είναι κάτοχος πολλών βραβείων φωτογραφίας, έχει υποστηρίξει πολλές περιβαλλοντικές εκστρατείες επί σειρά ετών. Έτσι, αφού εργάστηκε σε αποστολές για άλλους, ήταν ίσως αναπόφευκτο ότι μια μέρα θα δημιουργούσε μία για τον εαυτό του. Τώρα, αποφασισμένος να διηγηθεί την ιστορία της αδυσώπητης αποψίλωσης των δασών της Σουηδίας, ο Marcus εξηγεί αυτό το τρέχον πρότζεκτ ως «το μόνο 'προσωπικό' φωτογραφικό έργο που είχα ποτέ και στο οποίο επανέρχομαι για πάνω από τρία χρόνια».

«Η σύζυγός μου είναι Γερμανίδα, εγώ Σουηδός, αλλά ζούμε στην Πορτογαλία. Λίγο πριν από την πανδημία, αποφάσισα να πάμε στα βόρεια της Σουηδίας για να της δείξω το Βόρειο Σέλας. Φυσικά, ήμασταν άτυχοι με τη συννεφιά. Αλλά κάναμε εκδρομές με σνόουμομπιλ σε μερικές δασικές περιοχές και συναντήσαμε ανθρώπους και οδηγούς που μιλούσαν για την αποψίλωση των δασών, τις φυτείες και την απώλεια της βιοποικιλότητας των δασών. Είχε μεγάλο αντίκτυπο.»

Τώρα, λέει ο Marcus, δεν έχει απομείνει σχεδόν καθόλου από το αιωνόβιο δάσος, ιδίως εκτός των εθνικών πάρκων. Με τη συντριπτική πλειονότητα του ξύλου να προορίζεται, όχι για προϊόντα «μακράς διάρκειας ζωής» όπως η ξυλεία, αλλά για χαρτί μίας χρήσης και βιοκαύσιμα, «πρόκειται για μια πράσινη βιομηχανία μόνο αν μιλάμε για το χρώμα των δέντρων», εξηγεί ο Marcus. «Και αυτό ισχύει ιδιαίτερα εάν λάβουμε υπόψη τον τρόπο με τον οποίο τα δέντρα δεσμεύουν και αποθηκεύουν άνθρακα. Στο ανώτερο επίπεδο, εάν κάψεις τα δέντρα, ο άνθρακας απελευθερώνεται – και ακόμη και εάν στη συνέχεια φυτέψεις νέα δέντρα, θα χρειαστεί χρόνος για να μεγαλώσουν αρκετά ώστε να δεσμεύσουν τον άνθρακα από την ατμόσφαιρα στον ίδιο βαθμό.»

«Το ακόμη μεγαλύτερο πρόβλημα που σχετίζεται με την αποψίλωση είναι κάτω από το έδαφος. Η διαδικασία αυτή κυριολεκτικά οργώνει τις ρίζες από τη γη – και σε δάση όπως αυτά του Καναδά, της Σουηδίας και της Φινλανδίας, η συντριπτική πλειονότητα του άνθρακα βρίσκεται σε αυτές τις ρίζες και τα μυκήλια. Μια φυτεία πεύκων 10 ετών, ή ακόμα και 100 ετών, δεν μπορεί να αναπληρώσει τη δέσμευση που έχει γίνει μέσα στους αιώνες και αυτό σημαίνει ότι η δασική βιομηχανία είναι μακράν ο μεγαλύτερος παράγοντας εκπομπής διοξειδίου του άνθρακα σε ολόκληρη τη χώρα – και όμως θεωρείται ουδέτερη ως προς το διοξείδιο του άνθρακα, επειδή μετράει κάθε δέντρο που στέκεται όρθιο όσον αφορά το όφελος!»

Η απώλεια των παλαιότερων δασών και η εξάρτηση από τις φυτείες για την κάλυψη των κενών επηρεάζει ολόκληρο το οικοσύστημα σε αυτά τα μέρη, αναφέρει ο Marcus, και ενώ το κοινό τείνει να επικεντρώνεται στα μεγάλα θηλαστικά και τα πουλιά, αυτά δεν είναι τα είδη που κινδυνεύουν περισσότερο – αρχικά τουλάχιστον.

«Η κύρια διαφορά ανάμεσα σε ένα υγιές δασικό οικοσύστημα και σε αυτό μιας νέας φυτείας είναι ότι όλα τα δέντρα έχουν την ίδια ηλικία και ότι δεν υπάρχει πολύ νεκρό ξύλο», εξηγεί. «Σε ένα φυσικό δάσος υπάρχουν δέντρα σε κάθε στάδιο της ζωής τους: δενδρύλλια, ώριμα δέντρα, δέντρα που στέκονται αλλά πεθαίνουν και δέντρα που έχουν πέσει και σαπίζουν. Ένα νεκρό πεύκο ή έλατο μπορεί να προσφέρει τροφή σε λειχήνες, μύκητες και έντομα για εκατοντάδες χρόνια, και αυτή η ζωή βρίσκεται στη βάση της τροφικής μας αλυσίδας.»

Δουλεύοντας με την Alpha της Sony, η φωτογραφία του Marcus αποτυπώνει την κατάσταση με αληθινό τρόπο και συμβάλλει στη δημιουργία συνειδητοποίησης για τους κινδύνους της αποψίλωσης και της βιομηχανοποιημένης υλοτομίας. Παρουσιάζει επίσης έναν αντίποδα στο αφήγημα των μεγάλων επιχειρήσεων. «Η δασική βιομηχανία στη Σουηδία είναι συγκρίσιμη με τις μεγάλες πετρελαϊκές εταιρείες ή τις μεγάλες καπνοβιομηχανίες όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο διεξάγουν πολύ έξυπνες καμπάνιες», εξηγεί. «Για μεγάλο χρονικό διάστημα, υπήρχε κάτι που ονομαζόταν 'το σουηδικό δάσος', με όμορφες φωτογραφίες σε σταθμούς λεωφορείων στις μεγαλύτερες πόλεις, που έδειχναν ένα υγιές δάσος γύρω από ένα κούτσουρο δέντρου. Πάνω σε αυτό το κούτσουρο υπήρχαν προϊόντα και μια λεζάντα που εξηγούσε ότι 'τα δάση είναι η βιώσιμη εναλλακτική λύση στο πετρέλαιο και το πλαστικό'. Είναι ένα απόλυτο ψέμα. Λιγότερο από το 3% της υλοτομίας στη Σουηδία δεν είναι αποψίλωση. Οι φωτογραφίες μου αφηγούνται την ιστορία του υπόλοιπου 97%.»

«Μου πήρε λίγο χρόνο για να καταλάβω πώς να απεικονίσω την κλίμακα της καταστροφής με τον σωστό τρόπο», συνεχίζει, «επειδή τραβώντας από το έδαφος, δεν έχεις πραγματικά την αίσθηση της κλίμακας των επηρεαζόμενων περιοχών. Και από τον αέρα είσαι κάπως αποκομμένος από την καταστροφή και χάνεις την κλίμακα στο επίπεδο του εδάφους. Κάποια από τα αυλάκια που δημιουργούν οι μηχανές αποψίλωσης είναι μεγαλύτερα από εμένα! Πρέπει να σκαρφαλώσεις μέσα από αυτά.»

Για τον Marcus, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η φωτογραφία κάνει τη διαφορά. Εξοπλισμένος με τα σώματα Alpha 1 της Sony και τους ελαφρείς αλλά γρήγορους φακούς ζουμ και σταθερής εστιακής απόστασης, ο Marcus μπορεί να αποτυπώσει τις κρυφές αποψιλώσεις που ανακαλύπτει σε πεζοπορίες μακριά από τους κεντρικούς δρόμους, και οι φωτογραφίες του έχουν βρει τον δρόμο τους στα κύρια μέσα μαζικής ενημέρωσης, συμβάλλοντας στη διαφώτιση του προβλήματος και δείχνοντας τη διγλωσσία στα μηνύματα της κυβέρνησης και της βιομηχανίας.

«Όταν σκέφτηκα τη φωτογραφία ως εργαλείο αλλαγής σε αυτόν τον αγώνα, μου ήταν ξεκάθαρο ότι έπρεπε να κάνει περισσότερα από το να είναι απλά μοναδική ή αισθητικά ευχάριστη. Αυτό είναι χρήσιμο για να κερδίζεις σε διαγωνισμούς – και μερικές από αυτές τις εικόνες έχουν ευαισθητοποιήσει με αυτόν τον τρόπο – αλλά εκείνο που έχει πραγματικά σημασία είναι η ανάδειξη της συλλογικής απειλής. Ήθελα επίσης να διασφαλίσω ότι οι εικόνες θα ήταν χρήσιμες για τους ανθρώπους και τις οργανώσεις που ασχολούνται με την προστασία των δασών μας.» Σήμερα, πολλές σουηδικές ΜΚΟ χρησιμοποιούν τις εικόνες του από την αποψίλωση, και σε ένα πρόσφατο συνέδριο της ΕΕ για τις δασικές πρακτικές, τριάντα μεγάλες εκτυπώσεις εκτέθηκαν έξω από τον συνεδριακό χώρο.

«Μόνο μέσω ενός συνδυασμού δεκάδων εικόνων είναι δυνατόν να φανεί η πλήρης έκταση του τι συμβαίνει», συνεχίζει ο Marcus. «Δεν είναι μια ιστορία που μπορείς να διηγηθείς με μία ή δύο φωτογραφίες, επειδή οι επιπτώσεις είναι τόσο εκτεταμένες. Εξάλλου, όσο περισσότερα μπορούμε να δείξουμε, τόσο πιο δύσκολο γίνεται για τη βιομηχανία ή τους πολιτικούς να εξηγήσουν αυτά που βλέπουν ως αποκλίσεις. Αυτό συμβαίνει παντού.»

«Η μετάβαση στην Alpha της Sony στα αρχικά στάδια αυτού του πρότζεκτ ήταν εξαιρετικά χρήσιμη, ιδίως επειδή συχνά εργάζομαι σε συνθήκες χαμηλού φωτισμού, αλλά εξακολουθώ να χρειάζομαι εικόνες υψηλής ανάλυσης για να κάνω μεγάλες εκτυπώσεις. Έτσι, η εργασία με τα σώματα Alpha 1 της Sony ήταν μια εύκολη υπόθεση. Το ότι είναι μικρά, ελαφριά και αθόρυβα δεν βλάπτει, επίσης, όταν δεν θέλεις απαραίτητα να σε βλέπουν ή να σε ακούνε.»

«Και, ενώ μερικές από τις λήψεις είναι εντυπωσιακά παραδείγματα – όπως η όχι και τόσο λεπτή ειρωνεία ενός κουτιού για πουλιά χωρίς πάτο που έχει αφεθεί σε ένα νεκρό κούτσουρο, και οι κορδέλες 'προστασίας της φύσης' που αφήνουν οι υλοτόμοι σε μοναχικά δέντρα για να δείξουν ότι συμμορφώνονται με τα όρια αποψίλωσης των δασών – ως επί το πλείστον, με ενδιαφέρει να δημιουργήσω ένα σύνολο εικόνων που να μπορούν να πείσουν το κοινό για τον κίνδυνο που αντιμετωπίζουμε. Όπως ένα υγιές δάσος, τόσο ο αριθμός όσο και η ποικιλία των εικόνων είναι το σημαντικότερο.

«Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν αφιερώσει τη ζωή τους στην προστασία των δασών της Σουηδίας. Είμαι σχετικά νεοεισερχόμενος και διστάζω να πάρω τα εύσημα για τις ακούραστες προσπάθειες άλλων. Ωστόσο, αυτή είναι η στιγμή που αισθάνομαι περισσότερο πεπεισμένος από κάθε άλλη φορά ότι οι εικόνες μου πραγματικά βοηθούν να γίνει μια απτή διαφορά», καταλήγει ο Marcus.